Theo Quy hoạch tổng thể Thủ đô 2026 và dự thảo quy hoạch tầm nhìn 100 năm TP.HCM, mỗi thành phố đều định hướng phát triển mạng lưới đường sắt đô thị dài khoảng 1.000km. Riêng giai đoạn 2026-2035, Hà Nội dự kiến đầu tư khoảng 500km, trong khi TP.HCM đặt mục tiêu phát triển khoảng 355km.
Sau hơn một thập kỷ phát triển đường sắt đô thị, Việt Nam đã lần lượt đưa vào vận hành tuyến Cát Linh – Hà Đông, Metro số 1 Bến Thành – Suối Tiên và đoạn trên cao tuyến Nhổn – Ga Hà Nội. Quá trình triển khai giúp các nhà thầu Việt tích lũy năng lực thi công, quản lý và làm chủ dần những hạng mục công nghệ cao của đường sắt đô thị.
Quy mô xây dựng lớn đồng nghĩa nhu cầu đối với các doanh nghiệp tư vấn, xây lắp, công trình ngầm, cơ khí, cấu kiện và thiết bị đường sắt có thể gia tăng mạnh.
Trong nhóm doanh nghiệp niêm yết, CTCP FECON (HoSE: FCN) là một trong những nhà thầu đã tham gia sâu vào các dự án đường sắt đô thị.
Tại Metro số 1 Bến Thành – Suối Tiên, năm 2017 FECON trở thành nhà thầu Việt Nam trực tiếp tham gia vận hành máy đào hầm TBM dưới sự hướng dẫn của chuyên gia Nhật Bản.
Kinh nghiệm này sau đó được doanh nghiệp tiếp tục sử dụng tại tuyến Nhổn – Ga Hà Nội, với phạm vi công việc mở rộng sang thi công tường vây, xử lý nền, đào hầm, lắp đặt vỏ hầm và cung ứng vật tư.
Đáng chú ý, từ vai trò nhà thầu tham gia từng hạng mục ở các dự án trước, FECON đang tiến tới đảm nhiệm những gói công việc có quy mô lớn hơn.
Cụ thể, tại tuyến Metro số 5 Văn Cao – Hòa Lạc, FECON đã ký hợp đồng đầu tiên trị giá khoảng 3.000 tỷ đồng trong quý I/2026 để thi công đoạn ngầm. Phạm vi bao gồm đào hầm bằng TBM, xử lý nền móng, cung cấp và lắp đặt vỏ hầm, chống thấm, quan trắc rủi ro và điều hành hoạt động đào hầm.
Doanh nghiệp cũng đang xây dựng hệ sinh thái phục vụ lĩnh vực này, từ công trình ngầm, nền móng, cầu cạn, cấu kiện bê tông đến quản lý và vận hành thiết bị TBM.
Mục tiêu của FECON là từng bước làm chủ phần xây dựng trong mô hình EPC, thay vì chỉ đảm nhận các hạng mục riêng lẻ.
Một doanh nghiệp khác đã có kinh nghiệm thực tế là Tổng công ty Xây dựng số 1 – CTCP (UPCoM: CC1).
Tại dự án Metro số 1 Bến Thành – Suối Tiên, CC1 từng tham gia thi công hai ga ngầm Nhà hát Thành phố và Ba Son. Đây là những hạng mục có yêu cầu kỹ thuật cao trong tuyến metro đầu tiên của TP.HCM.
Kinh nghiệm từ các công trình metro, cùng nền tảng lâu năm trong xây dựng hạ tầng, giao thông và năng lượng, có thể tạo lợi thế cho CC1 khi thị trường đường sắt đô thị bước vào chu kỳ đầu tư mới.
Bên cạnh FCN và CC1, nhiều doanh nghiệp trong nước khác cũng từng góp mặt trong chuỗi xây dựng metro bao gồm Tổng công ty Thăng Long (UPCoM: TTL) tham gia tuyến Cát Linh – Hà Đông; VNCN E&C tham gia phần hầm, ga ngầm và giếng thoát hiểm tại tuyến Nhổn – Ga Hà Nội; trong khi AMACCAO và Beton 6 tham gia sản xuất các tấm vỏ hầm segment.
Điểm thay đổi đáng chú ý là sau các dự án metro đầu tiên, nhà thầu Việt Nam đang chuyển dần từ vị trí tiếp nhận công nghệ sang trực tiếp vận hành, thi công và quản lý những hạng mục có độ phức tạp cao hơn.