Trong dự thảo nghị định thay thế Nghị định số 83/2014/NĐ-CP và các nghị định sửa đổi, bổ sung về kinh doanh xăng dầu vừa hoàn thiện, Bộ Công Thương đã đưa ra quy định mới đối với cơ chế vận hành Quỹ bình ổn giá xăng dầu.
Theo đó, các thương nhân đầu mối kinh doanh xăng dầu đang hoạt động có trách nhiệm chốt số dư quỹ tính đến hết ngày liền kề trước ngày nghị định mới có hiệu lực thi hành. Toàn bộ số dư dương của quỹ sẽ không tiếp tục để tại tài khoản riêng mở ở ngân hàng thương mại do doanh nghiệp tự quản lý như trước đây, mà bắt buộc phải chuyển nộp vào tài khoản Quỹ bình ổn giá do Bộ Tài chính mở tại Kho bạc Nhà nước.
Đối với các thương nhân đầu mối đã bị thu hồi giấy phép hoặc không tiếp tục kinh doanh xăng dầu nhưng chưa nộp đủ số dư quỹ theo thông báo của cơ quan có thẩm quyền, doanh nghiệp phải chuyển nộp toàn bộ số tiền còn thiếu vào tài khoản quỹ do Bộ Tài chính mở.
Đề xuất cải cách cơ chế quản lý Quỹ bình ổn giá xăng dầu được đưa ra sau khi những lỗ hổng quản lý và vi phạm quy mô lớn đã được Thanh tra Chính phủ công bố tại Thông báo Kết luận thanh tra số 15/TB-TTCP ngày 4/1/2024 trong công tác quản lý Nhà nước về xăng dầu giai đoạn 2017 – 30/6/2022.
Báo cáo thanh tra kết luận công tác quản lý quỹ thời gian qua bị buông lỏng, thiếu quy chế phối hợp chặt chẽ giữa cơ quan chủ trì và cơ quan phối hợp, dẫn đến tình trạng đùn đẩy trách nhiệm và thiếu giám sát.
Hậu quả là có 7 trên tổng số 15 thương nhân đầu mối kinh doanh xăng dầu bị kiểm tra đã sử dụng Quỹ bình ổn giá sai mục đích bình ổn giá. Thay vì kết chuyển tiền về tài khoản quỹ chuyên dùng, các doanh nghiệp này thường xuyên để tiền lại tài khoản thanh toán của doanh nghiệp qua nhiều kỳ điều hành với tổng số tiền vi phạm lên tới hơn 7.927 tỷ đồng.
Trong danh sách vi phạm, có 3 thương nhân đầu mối bị cơ quan có thẩm quyền xử phạt hành chính nhiều lần nhưng vẫn tái phạm việc chiếm dụng quỹ, gồm Công ty TNHH Vận tải thủy bộ Hải Hà bị xử phạt 4 lần, Công ty TNHH Thương mại Vận tải và Du lịch Xuyên Việt Oil bị xử phạt 3 lần và CTCP Tập đoàn Thiên Minh Đức bị xử phạt 3 lần.
Bên cạnh hành vi chiếm dụng dòng tiền, kết quả thanh tra còn phát hiện 19 trên 27 thương nhân đầu mối trích lập sai chủng loại xăng RON 95 với số tiền khoảng 1.013,4 tỷ đồng và chi sử dụng sai chủng loại khoảng 679,8 tỷ đồng do văn bản hướng dẫn điều hành giá thiếu rõ ràng.
Ngoài ra, có 3 thương nhân đầu mối thực hiện trích lập và chi sử dụng quỹ đối với khối lượng xăng dầu vượt so với khối lượng ghi nhận trên sổ sách, dẫn tới trích lập sai gần 4,8 tỷ đồng và chi sử dụng sai 22,6 tỷ đồng; CTCP Thương mại Dầu khí Đồng Tháp hạch toán một số bút toán điều chỉnh giảm quỹ trái với nguyên tắc kế toán số tiền gần 10,3 tỷ đồng và Công ty TNHH Thương mại Vận tải và Du lịch Xuyên Việt Oil trích lập thiếu khoảng 3 tỷ đồng.
Thanh tra Chính phủ nhấn mạnh, suốt giai đoạn từ ngày 1/1/2017 đến ngày 31/12/2021, các thương nhân đầu mối và ngân hàng thương mại nơi mở tài khoản Quỹ bình ổn giá đã không gửi sao kê tài khoản về Bộ Tài chính và Bộ Công Thương theo quy định, khiến cơ quan quản lý Nhà nước không nắm được số dư đầu kỳ, số trích lập, số chi sử dụng cũng như tiền lãi phát sinh.
Việc Bộ Công Thương thiếu kiểm tra, không kịp thời thu hồi giấy phép hoặc đình chỉ hoạt động kinh doanh đối với các đơn vị vi phạm nhiều lần đã tạo điều kiện cho hành vi chiếm dụng quỹ kéo dài.
Trước những sai phạm có dấu hiệu hình sự, Thanh tra Chính phủ đã kiến nghị Thủ tướng Chính phủ chuyển hồ sơ sang Cơ quan Điều tra Bộ Công an để xem xét, xử lý theo quy định pháp luật đối với hành vi vi phạm tại CTCP Tập đoàn Thiên Minh Đức, Công ty TNHH Thương mại Vận tải và Du lịch Xuyên Việt Oil và Công ty TNHH Vận tải thủy bộ Hải Hà. Đồng thời, Thanh tra Chính phủ yêu cầu các thương nhân đầu mối phải hoàn trả Quỹ bình ổn giá số tiền sử dụng sai mục đích là 7.927 tỷ đồng cùng tiền lãi phát sinh.
Hiện nay, Thanh tra Chính phủ tiếp tục triển khai đợt thanh tra chuyên đề diện rộng về hoạt động kinh doanh xăng dầu giai đoạn từ ngày 1/1/2024 đến ngày 30/6/2026 nhằm siết chặt kỷ cương và minh bạch hóa toàn bộ thị trường.